BS. Nguyễn Lương Quang -

Đại cương

Trong nhiều năm, nhồi máu cơ tim thường được xem là một biến cố chỉ xảy ra tại tim. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện đại đang cho thấy sự thật phức tạp hơn rất nhiều: một cơn đau tim không chỉ làm tổn thương cơ tim mà còn có thể tác động sâu sắc lên não bộ, cảm xúc, trí nhớ và hành vi của con người. Mới đây, một nghiên cứu được công bố trên tạp chí khoa học Advanced Science bởi nhóm chuyên gia của Đại học Ottawa (Canada) đã tiếp tục củng cố khái niệm “Trục Não – Tim” (Heart–Brain Axis). Theo đó, sau nhồi máu cơ tim, cơ thể có thể sản sinh các chất gây viêm và độc tế bào, từ đó kích hoạt tình trạng viêm thần kinh và suy giảm nhận thức. Phát hiện này giúp lý giải vì sao nhiều bệnh nhân sau cơn đau tim thường xuất hiện: Trầm cảm, lo âu, giảm trí nhớ, mất tập trung, rối loạn giấc ngủ, suy giảm nhận thức sớm…Đây không còn đơn thuần là phản ứng tâm lý sau bệnh nặng, mà có thể là hậu quả sinh học thực sự của tổn thương tim lên não bộ.

Trục Não – Tim

Trục Não – Tim là mối liên hệ hai chiều giữa hệ tim mạch và hệ thần kinh trung ương. Tim có thể ảnh hưởng đến não, não cũng có thể ảnh hưởng ngược lại đến tim. Mối liên hệ này diễn ra thông qua: hệ thần kinh tự động, hệ nội tiết, các chất gây viêm, hormone stress, các tín hiệu miễn dịch, hoạt động chuyển hóa tế bào…

Từ lâu y học đã biết rằng stress tâm lý có thể gây tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim hoặc thậm chí gây hội chứng Takotsubo (“hội chứng trái tim tan vỡ”). Nhưng ngày nay, bằng chứng ngày càng rõ ràng cho thấy chiều ngược lại cũng đúng: tổn thương tim có thể làm thay đổi hoạt động não bộ.

Methylglyoxal

Trong nghiên cứu của Đại học Ottawa, các nhà khoa học tập trung vào một phân tử có tên methylglyoxal (MG). Đây là sản phẩm phụ sinh ra trong quá trình chuyển hóa glucose. Bình thường, cơ thể có thể kiểm soát và đào thải MG thông qua hệ thống giải độc tự nhiên. Tuy nhiên, trong nhồi máu cơ tim, nhiều yếu tố xảy ra đồng thời:

• Thiếu oxy mô
• Stress oxy hóa
• Viêm cấp tính
• Chuyển hóa yếm khí
• Rối loạn chuyển hóa năng lượng

Những điều kiện này khiến MG tăng mạnh. Điều đáng chú ý là MG không chỉ tồn tại ở tim. Các nhà nghiên cứu phát hiện nó có thể đi theo dòng máu đến não bộ và tạo ra các sản phẩm glycation nâng cao (MG-AGEs), gây:

• Viêm thần kinh
• Tổn thương hàng rào máu – não
• Hoạt hóa vi tế bào thần kinh (microglia)
• Gia tăng các cytokine gây viêm như TNF-α, NF-κB
• Rối loạn chức năng tế bào thần kinh

Trong mô hình thực nghiệm trên động vật, các nhà nghiên cứu ghi nhận chỉ vài giờ sau nhồi máu cơ tim, MG-AGEs đã bắt đầu tích tụ trong não chuột và kéo dài nhiều ngày sau đó. Nghiên cứu cho thấy: Thân não là vùng bị ảnh hưởng rõ nhất., sau đó là vỏ não. Đây là những khu vực liên quan đến: Điều hòa hô hấp, nhịp tim, giấc ngủ, cảm xúc, trí nhớ, khả năng nhận thức. Điều này có thể giải thích vì sao nhiều bệnh nhân sau nhồi máu cơ tim xuất hiện: Mất ngủ, lo âu kéo dài, dễ kích thích, giảm trí nhớ, suy giảm khả năng tập trung. Một phát hiện khác cũng rất đáng chú ý là chuột đực có mức viêm thần kinh cao hơn chuột cái, gợi ý khả năng tồn tại sự khác biệt giới tính trong đáp ứng thần kinh sau tổn thương tim.

Không chỉ là “tâm lý”

Trước đây, trầm cảm hay lo âu sau nhồi máu cơ tim thường được xem chủ yếu là phản ứng tâm lý khi đối diện với bệnh tật. Tuy nhiên, ngày càng nhiều bằng chứng cho thấy viêm hệ thần kinh, rối loạn miễn dịch, stress oxy hóa, tổn thương mạch máu não vi thể, rối loạn dẫn truyền thần kinh… có thể đóng vai trò trực tiếp trong các rối loạn cảm xúc và nhận thức sau biến cố tim mạch.

Nhiều nghiên cứu dịch tễ đã chứng minh:

• Người từng nhồi máu cơ tim có nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn.
• Suy tim làm tăng nguy cơ Alzheimer.
• Trầm cảm sau nhồi máu cơ tim làm tăng nguy cơ tái nhập viện và tử vong tim mạch. Như vậy, trái tim và não bộ thực sự đang “đối thoại” với nhau bằng những cơ chế sinh học rất phức tạp.

Hy vọng mới trong điều trị

Một tín hiệu đầy triển vọng từ nghiên cứu Ottawa là các nhà khoa học đã phát triển một peptide có khả năng “bẫy” methylglyoxal nhằm ngăn chặn tổn thương thần kinh sau nhồi máu cơ tim. Nếu thành công, đây có thể trở thành chiến lược hoàn toàn mới giúp: Giảm viêm thần kinh, bảo vệ chức năng nhận thức, giảm trầm cảm sau nhồi máu cơ tim, cải thiện chất lượng sống lâu dài cho bệnh nhân tim mạch. Những phát hiện mới về trục Não – Tim nhắc chúng ta rằng điều trị bệnh tim không chỉ là cứu sống trái tim trong giai đoạn cấp. Đối với người bệnh sau nhồi máu cơ tim, ngoài việc tuân thủ thuốc điều trị và tái khám định kỳ, việc duy trì hoạt động thể lực phù hợp, chế độ dinh dưỡng lành mạnh, ngủ đủ giấc và quan tâm đến sức khỏe tinh thần cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình phục hồi lâu dài.

Kết luận

Trái tim và não bộ không hoạt động độc lập. Một cơn đau tim có thể để lại những “dư chấn” âm thầm trong não bộ nhiều tháng, thậm chí nhiều năm sau đó.

Hiểu rõ trục Não – Tim không chỉ giúp chúng ta điều trị tốt hơn các bệnh lý tim mạch mà còn mở ra hướng tiếp cận toàn diện hơn cho sức khỏe con người — nơi tim và não được chăm sóc như một thể thống nhất.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Suuronen EJ, Smith J, Brown K, et al. Heart attack-derived methylglyoxal drives neuroinflammation through the heart-brain axis. Advanced Science. 2026;13(4):e2501234.
2. American Heart Association. Cardiovascular disease and cognitive decline [Internet]. Dallas (TX): American Heart Association; 2025 [cited 2026 Jun 13]. Available from: https://www.heart.org
3. European Society of Cardiology. ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention. European Heart Journal. 2025;46(18):1450-1568.
4. Levine DA, Gottesman RF, Knopman DS, et al. Vascular risk factors and dementia. Circulation Research. 2024;134(5):789-805.
5. Rajan KB et al. Cognitive impairment after myocardial infarction. Journal of the American College of Cardiology. 2024.