BS. Nguyễn Lương Quang - 

Vừa qua, Hội Tim mạch Châu Âu (ESC) đã công bố đồng thuận lâm sàng 2025 về sức khỏe tâm thần và bệnh tim mạch (Clinical Consensus Statement on Mental Health and Cardiovascular Disease). Đây là đồng thuận lần đầu do ESC phát hành để nêu mối quan hệ hai chiều giữa sức khỏe tâm thần và bệnh tim mạch, qua đó khuyến cáo thay đổi trong thực hành y khoa để tích hợp hai khía cạnh này trong chăm sóc sức khoẻ tim mạch. 

Sức khỏe tâm thần và bệnh tim mạch: mối quan hệ đa chiều!

Sức khỏe tâm thần là một yếu tố nguy cơ phát triển bệnh tim mạch

Các rối loạn tâm thần như trầm cảm, lo âu, rối loạn căng thẳng và các rối loạn tâm thần nặng có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch thông qua nhiều cơ chế. Các cơ chế này bao gồm rối loạn nội tiết, phản ứng viêm, hoạt động thần kinh – tim mạch bị ảnh hưởng, lối sống không lành mạnh (ăn uống kém, ít vận động, thuốc lá, rượu), và tác dụng phụ của một số thuốc tâm thần.  

Bệnh tim mạch làm tăng nguy cơ và mức độ trầm trọng của vấn đề tâm thần

Người đã mắc bệnh tim mạch thường chịu đựng tổn thương sức khỏe, giảm chất lượng cuộc sống, sợ hãi, lo âu về tiến triển bệnh, suy giảm chức năng, hạn chế hoạt động – tất cả có thể dẫn tới trầm cảm, lo âu, kể cả stress sau sang chấn do trải nghiệm bệnh nặng. Việc phải dùng thuốc, phẫu thuật, nhập viện cũng có thể là yếu tố gây căng thẳng tâm lý.  

Kết hợp hai tình trạng này làm tăng nguy cơ tử vong, bệnh tật, giảm tuân thủ điều trị, giảm chất lượng cuộc sống. Khi một người vừa có bệnh tim mạch và vừa có rối loạn tâm thần, kết quả điều trị thường kém hơn: sự tuân thủ thuốc thấp hơn, phục hồi chậm, biến chứng nhiều hơn, nguy cơ tử vong cao hơn.

Sàng lọc sức khỏe tâm thần ở bệnh nhân tim mạch

Những điểm chính trong ESC 2025:

- Sàng lọc thường quy (Routine screening): Bệnh nhân tim mạch nên được sàng lọc các triệu chứng tâm thần thường xuyên – ví dụ trầm cảm, lo âu, căng thẳng tâm lý.  Ngược lại, những người đang điều trị các rối loạn tâm thần nên được đánh giá nguy cơ tim mạch như huyết áp, cholesterol, lối sống, các yếu tố sinh học liên quan.  

- Thiết lập các nhóm chăm sóc (Psycho-Cardio Teams) gồm bác sĩ tim mạch, bác sĩ tâm thần và/hoặc bác sĩ tâm lý, điều dưỡng, nhân viên xã hội… để phối hợp chăm sóc người có cả hai loại bệnh.  

- Mở rộng đánh giá nguy cơ:

Khi đánh giá nguy cơ tim mạch ở người khỏe mạnh: cần tính đến các yếu tố tâm thần và tâm lý xã hội như căng thẳng quá mức, trầm cảm, lo âu, thiếu ngủ, cô độc, các điều kiện xã hội kinh tế.  

Điều chỉnh các công cụ tính nguy cơ tim mạch đặc biệt ở nhóm có rối loạn tâm thần nặng – vì hiện nay các công cụ đánh giá nguy cơ thường quy có thể đánh giá thấp nguy cơ ở nhóm này.  

- Nguyên lý ACTIVE ( Acknowledge, Check, Tools, Implement, Venture, Evaluate) có thể được sử dụng như một phương pháp thực tế để triển khai chăm sóc sức khỏe tâm thần tích hợp vào thực hành bệnh tim mạch.

- Hỗ trợ người chăm sóc (Caregiver support): Những người chăm sóc bệnh nhân (gia đình, người thân) cũng có thể chịu ảnh hưởng tâm lý đáng kể.

- Liệu pháp tâm thần và các biện pháp can thiệp gián tiếp:

Sử dụng các biện pháp tâm lý – tâm lý trị liệu, giáo dục tâm thần (psycho-education), hỗ trợ xã hội, liệu pháp stress, hoạt động thư giãn, sống lành mạnh như một phần của chăm sóc tim mạch.  Trong trường hợp cần thiếp, thuốc chống trầm cảm, thuốc lo âu có thể chỉ định chỉ định, cần theo dõi tương tác thuốc tâm thần - thuốc tim mạch, tác dụng phụ liên quan chuyển hóa, rối loạn nhịp.  

- Cá nhân hoá trong chăm sóc và mô hình lấy người bệnh làm trung tâm.

Chăm sóc dựa trên hoàn cảnh thực tế của người bệnh: giới tính, tuổi, điều kiện kinh tế xã hội, đồng mắc bệnh, dễ bị tổn thương… giáo dục bệnh nhân về mối quan hệ giữa tâm thần và tim mạch, hỗ trợ để bệnh nhân có thể chủ động trao đổi các vấn đề tâm lý với bác sĩ tim.  

Những thách thức trong tiếp cận chăm sóc sức khỏe tâm thần và tim mạch

- Mặc dù ESC 2025 đã đưa ra các khuyến nghị mạnh mẽ, vẫn còn nhiều thách thức trong triển khai:

- Nhận thức của nhân viên y tế còn hạn chế: bác sĩ tim mạch/sức khỏe tâm thần chưa quen hoặc không được đào tạo đầy đủ để nhận diện và xử lý các vấn đề tâm thần trong bệnh nhân tim.  

- Thiếu quy trình, công cụ chuẩn hoá: trường hợp nào cần sàng lọc, tần suất như thế nào, ai là người thực hiện, xử lý khi phát hiện rối loạn tâm thần,…  

- Tương tác thuốc, tác dụng phụ & quản lý đa bệnh: nhiều bệnh nhân có nhiều bệnh phối hợp, nhiều thuốc, do đó rối loạn tâm thần + bệnh tim có thể gây khó khăn trong quản lý tương tác thuốc, tác dụng phụ, cân nhắc chuyển hoá.

Nguồn lực & chi phí: thành lập Psycho-Cardio Teams, đào tạo, cung cấp dịch vụ hỗ trợ tâm lý, chăm sóc người chăm sóc, cần chi phí, thời gian, thậm chí thay đổi hệ thống y tế.

- Sự không đồng đều giữa các quốc gia, vùng miền: mức độ tiếp cận sức khỏe tâm thần, điều kiện vật chất, chuyên môn rất khác nhau; bên cạnh đó các vấn đề văn hóa, kỳ thị về sức khỏe tâm thần có thể làm giảm việc sàng lọc và điều trị.

Giải pháp nào cho chúng ta để ứng dụng đồng thuận này?

Đào tạo nhân viên y tế về nhận diện trầm cảm, lo âu, stress tâm lý, đặc biệt trong bệnh nhân tim. Tạo các module đào tạo cho bác sĩ tim mạch, điều dưỡng, bác sĩ đa khoa.

Sàng lọc bắt buộc trong bệnh viện/phòng khám tim: sử dụng bộ câu hỏi chuẩn về tâm thần (ví dụ PHQ-9 cho trầm cảm, GAD-7 cho lo âu,…), đánh giá stress tâm lý.

Thiết lập mô hình đa ngành: liên kết giữa tim mạch và tâm thần/tâm lý. Có thể bắt đầu từ mô hình thử nghiệm tại các trung tâm lớn, sau đó mở rộng.

Hỗ trợ người bệnh và người chăm sóc: tổ chức tư vấn tâm lý, nhóm hỗ trợ, giáo dục tâm thần, hướng dẫn cách quản lý stress, giấc ngủ, lối sống lành mạnh (dinh dưỡng, vận động).

Chính sách y tế công cộng: bao gồm sức khỏe tâm thần trong chiến lược phòng bệnh tim, tài trợ cho các chương trình can thiệp tâm thần, đảm bảo quỹ bảo hiểm/y tế hỗ trợ chi phí điều trị tâm thần.

Nghiên cứu tại địa phương: thu thập dữ liệu về mối quan hệ tâm thần – tim mạch trong dân số: tỉ lệ người bệnh tim có trầm cảm, lo âu; ảnh hưởng lên tuân thủ điều trị, chất lượng cuộc sống.

Kết luận

Đồng thuận 2025 của Hội Tim mạch Châu Âu nhấn mạnh sức khỏe tâm thần không thể tách rời bệnh lý tim mạch mà ảnh hưởng lẫn nhau, khi xuất hiện đồng thời làm ảnh hưởng rất nặng nề đến kết cục lâm sàng. Việc tích hợp chăm sóc tâm thần vào thực hành tim mạch, thực hiện sàng lọc thường quy, thành lập đội ngũ đa ngành, hỗ trợ người chăm sóc, cá nhân hoá điều trị, và thúc đẩy nghiên cứu là những bước quan trọng. Nếu được thực hiện tốt, những thay đổi này có thể góp phần giảm mắc bệnh tim, giảm biến chứng, nâng cao chất lượng cuộc sống, tăng tuổi thọ, và giảm chi phí chăm sóc y tế lâu dài.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Héctor Bueno, “2025 ESC Clinical Consensus Statement on mental health and cardiovascular disease: developed under the auspices of the ESC Clinical Practice Guidelines Committee: Developed by the task force on mental health and cardiovascular disease of the European Society of Cardiology (ESC)
Endorsed by the European Federation of Psychologists' Associations AISBL (EFPA), the European Psychiatric Association (EPA), and the International Society of Behavioral Medicine (ISBM)”, European Heart Journal, 2025;, ehaf191, https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehaf191.