KS. Đoàn Văn Quốc - 

I. GIỚI THIỆU

Mô phỏng xạ trị là quá trình xác định các điều kiện khi tiến hành xạ trị mà không
có sự hiện diện của bức xạ điều trị để sau đó tái thực hiện trong suốt quá trình điều trị. Các kỹ thuật hiện có là kỹ thuật 2D và kỹ thuật 3D.

Kỹ thuật mô phỏng 2D: Khối u được định vị bằng máy X quang (2D); trường chiếu xạ trị được xác định trực tiếp bằng cách sử dụng máy phát tia X có những đặc điểm hình học và vật lý tương đồng với máy xạ trị thực sự

Kỹ thuật mô phỏng 3D: thông tin giải phẫu khối u được xác định theo không gian 3 chiều, từ đó giúp tính toán phân bố liều xạ phù hợp hình dạng của nó, tránh tổn thương cho các mô lành.

2. MÔ PHỎNG CT SIM

CT mô phỏng (Computerized Tomography Simulation (CT Sim) là thiết bị không
thể thiếu trong công việc chuẩn đoán và điều trị ung thư, hiện đang được sử dụng rộng
rãi ở các nước phát triển trên thế giới. Thiết bị thường bao gồm hai phần:

Máy chụp cắt lớp có độ phân giải cao, hình ảnh cấu trúc giải phẫu rõ nét, khả
năng phân biệt tổn thương cao. Do vậy, máy có thể thực hiện nhiều công việc thăm khám phức tạp như CT toàn bộ cơ thể, CT mô phỏng.

Hệ thống laser định vị nhiệm vụ xác định các vị trí đánh dấu trên da bệnh nhân
xác định trường chiếu cho bệnh nhân từ hệ thống mô phỏng.

Các bước thực hiện kỹ thuật chụp CT mô phỏng:

• Xác định tư thế điều trị.
• Cố định bệnh nhân.
• Xác định vị trí tâm xạ trị.
• Thu nhận hình ảnh và gửi dữ liệu về hệ thống lập kế hoạch điều trị.

Xác định tư thế bệnh nhân

Bệnh nhân cần nằm bất động trong thời gian xạ trị. Việc xác định tư thế cố định cho bệnh nhân là bước đầu tiên của giai đoạn chụp CT-SIM. Do đó, tư thế điều trị cần đảm bảo:

• Tư thế điều trị càng thoải mái càng tốt.
• Càng ít mô lành trong trường chiếu xạ càng tốt.
• Tư thế điều trị không được thay đổi qua các lần xạ trị.
• Tư thế điều trị phải dễ dàng tái thực hiện lại qua các lần xạ trị.

Cố định bệnh nhân

Việc cố định bệnh nhân nhằm mục đích hạn chế sự chuyển động của bệnh nhân trong lúc xạ trị, tăng tính chính xác về liều lượng phân bố vào bướu khi xạ trị đồng thời tránh xạ tị vào những vùng không mong muốn.

Cố định bệnh nhân được thiết lập tốt làm giảm thời gian đặt bệnh hàng ngày; giúp bệnh nhân cảm thấy an toàn và giảm bớt lo lắng, căng thẳng; giảm thiểu sự di lệch giữa dấu xăm ngoài da và những cấu trúc bên trong cơ thể.

Nguyên tắc cố định bệnh nhân

• Cố định vững.
• Bệnh nhân cảm thấy thoải mái.
• Dễ dàng tái cố định qua những lần xạ trị.

Những tính chất lý tưởng của các loại thiết bị cố định như dễ sử dụng; dễ làm, tạo ra dụng cụ cố định; giúp bệnh nhân cảm thấy thoải mái, dễ chịu khi dùng; không mất nhiều thời gian để thiết lập; có khả năng định hình cao, không bị uốn cong hay kéo dãn; không tạo ra xảo ảnh cũng như ít ảnh hưởng đến tia xạ.

Có rất nhiều loại thiết bị cố định bệnh nhân trong xạ trị, mỗi loại sẽ tương thích với từng bệnh lý và vị trí ung thư. Một số loại thiết bị cố định thường được dùng:

Các loại gối kê đầu khác nhau về kích thước, độ ngửa, cúi đầu; mặt nạ nhựa nhiệt; bàn đầu cổ vai;….

Bàn vú; lưới nhựa nhiệt vùng ngực, vùng bụng chậu; Vac-Lok; Wingboard; gối kê chân.

Xác định vị trí tâm xạ

Tâm xạ trị được xác định bằng cách sử dụng các điểm tham chiếu, thường chỉ cần 3 điểm tham chiếu để xác định tâm xạ trị: điểm tham chiếu trung tâm và 2 điểm tham chiếu 2 bên. Các điểm tham chiếu có thể được xác định bằng cách đánh dấu trên mặt nạ hoặc xăm trên da.

Các bước để xác định tâm xạ dự kiến:

Đặt bệnh nhân nằm thẳng trên bàn sao cho laser dọc giữa trùng với đường giữa của bệnh nhân (laser đi qua các điểm mốc xương đường giữa như điểm giữa hõm ức, chấn thuỷ, giữa gốc dương vật hoặc khe giữa 2 môi lớn). Kiểm tra lại tư thế nằm thẳng bằng hình ảnh Scoutview.

Di chuyển bàn mô phỏng sao cho laser đứng và laser ngang đi qua tâm thể tích xạ trị dự kiến. Đánh dấu các điểm tham chiếu tại nơi giao nhau của các laser.

Các điểm tham chiếu (xăm trên da bệnh nhân hoặc đánh dấu trên mặt nạ) thường không ổn định, dấu được đánh trên băng keo dán trên mặt nạ có thể bị tróc rớt, dấu xăm trên da có thể bị phai mờ hoặc bị nhầm lẫn với nốt ruồi. Do đó cần có các biểu mẫu thích hợp cho từng vị trí ung thư để ghi lại các thông số khi cố định tư thế bệnh nhân.

Thu nhận hình ảnh và gửi về hệ thống lập kế hoạch xạ trị

Sau khi hoàn tất quá trình đặt bệnh, bác sĩ xạ trị chỉ định giới hạn cắt, bề dày lát cắt,… Chụp Scout view và kiểm tra các điểm tham chiếu trên phim: 3 điểm tham chiếu (được đánh dấu bằng chì đánh dấu) phải nằm trên 1 đường thẳng trên phim. Kiểm tra lại một lần nữa giới hạn cắt để đảm bảo chất lượng kế hoạch điều trị và tiến hành chụp CT-Scan và hoàn tất phiếu mô phỏng.

Khi chụp CT mô phỏng, hạn chế sử dụng thuốc cản quang, cần kiểm tra lại hình ảnh CT Scan trước khi gửi về hệ thống lập kế hoạch xạ trị.

Một mô phỏng kỹ thuật số ảo được thực hiện sau khi các lát cắt CT được chuyển đến hệ thống lập kế hoạch xạ trị. Bác sĩ xạ trị vẽ (contour) khối u và các cơ quan lành có nguy cơ trên các lát cắt CT.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Phác đồ xạ trị các bệnh lý thường gặp, Bệnh viện Ung bướu TP. Hồ Chí Minh.
2. Basic Radiation Oncology, Murat Beyzadeoglu, Gokhan Ozyigit, Cuneyt Ebruli.